Beloofde kritiek

Het stormt in Pag. Dat gebeurt hier wel vaker; het landschap lijkt er zelfs op ingericht. De heuvels zijn kaal, bijna maanlandschappelijk, en de enkele bomen die er zijn lijken, als in Curaçao, naar één kant te groeien. Er waait wel eens een gammel schuurtje om, maar het regent hier zelden dus landverschuivingen komen vrijwel nooit voor. Hooguit een enkel rotsblokje dat van een heuvel omlaag tuimelt, de weg op. Dan wordt spoorslags de landbouwtrekker van de dichtstbijzijnde schapenboer geregeld, de weg vrij gemaakt en een eventueel gat provisorisch met puin en gruis gevuld zonder daarbij te wachten op de Dalmatische infradienst van Verkeer en Waterstaat. Die zal ooit wel een keer langskomen, en wanneer dat gebeurt is dat groter nieuws dan de storm die nu met veel kabaal om mijn appartement heen loeit. Een groter en zaliger contrast met het Land van de Twaalf Contravinciën laat zich nauwelijks denken, en de storm ontlokte Omar de geniale aforisme: ‘de wereld is prachtig en ik heb het gloeiend koud’. Het geeft mij tevens de kans om een belofte die ik onlangs deed, namelijk om eens te proberen een filosofische kritiek op de Koran uit te werken, in te lossen.

In de kantlijn van mijn dagelijks leven heb ik veel met de islam van doen, althans beduidend meer dan de gemiddelde Wildersstemmer bij wie het wereldbeeld aan het tv-programma  Hart Van Nederland lijkt te zijn ontleend. Zo heeft niet alleen mijn vrouw, afkomstig uit Maleisië, een islamitische achtergrond maar werk ik ook veelvuldig samen met een collega van Marokkaanse komaf. Hij is een zachtaardige, wat studentikoze middentwintiger die zijn rechtenstudie bijna heeft voltooid; iemand die serieuze beroepsopvatting en grondhouding koppelt aan een droog observerend en zelfrelativerend gevoel voor humor, en wiens wereldbeschouwing in hoofdzaak lijkt te worden bepaald door een diepe innerlijke devotie aan de Koran. Aangezien hij de discussie geenszins schuwt, maar zich daarbij op prijzenswaardige wijze verre houdt van starre religieuze dogmatiek, kruis ik af en toe fel de verbale degens met hem, waarbij de grenzen van het wederzijdse respect overigens nimmer worden geschonden. Dit levert nooit het soort zinloze discussies op waarbij de ene partij de ander van het eigen gelijk probeert te overreden. Het zijn wederzijdse, althans tenminste mijnerzijds, inzichtverrijkende gedachtewisselingen met een denkwereld die ver van de mijne afstaat. Onze discussies hebben veel weg van een soort verbaal schaduwboksen, waarbij de een de ander in een betrokken stelling, uitgedaagd om de uiterste consequenties van de geponeerde zienswijzen uit te spreken, in het nauw tracht te drijven.

Zo stelt hij onder meer regelmatig dat de Koran, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de Bijbel of enig ander religieus grondvestelijk werk, innerlijk van een zodanige volstrekte perfectie is dat het op geen enkele inconsistentie is te betrappen. Mij inmiddels wat beter kennend zal hij hebben beseft dat ik dit op zou vatten als een uitdaging, maar die strijd is natuurlijk op voorhand ongelijk. Zelfs de schranderste, niet-ingewijde Koranlezer zal niet zijn opgewassen tegen een leven lang vol beleving, in- en toewijding, en studie. Het is daarom dat ik er geeneens aan durf te beginnen me te wijden aan een grondige Koranstudie. Ik zou dan eveneens tenminste van alle beschikbare soennitische en sjiitische exegeses en apocriefe mohammedaanse geschriften kennis moeten nemen – al met al een dagtaak die, hoewel op zichzelf ongetwijfeld de moeite waard, zich eenvoudigweg niet verdraagt met mijn door tijdgebrek geteisterde aardse bestaan. Daar komt bij dat ik de essentie van de Koran, het onvoorwaardelijke geloof in al waaraan het ten grondslag ligt, mij nooit tot de mijne zal kunnen maken. Bovendien wist ik dat ik, zelfs als ik mij aan een dergelijk onderzoek zou wagen, zeker niet de eerste zou zijn die de Koran aan een kritische beschouwing zou onderwerpen. Het kwam mij dus alles welbeschouwd doelmatiger en inhoudelijk zinniger voor om eerst eens op zoek te gaan naar een bestaande filosofische kritiek en aan de hand daarvan mijn daaruit af te leiden conclusies, na toetsing daarvan met mijn islamitisch geschoolde vrouw, aan hem voor te leggen.

Een korte rondgang in de beschikbare moderne literatuur leverde mij geen bruikbare inzichten op. Dit wekt, althans bij mij, geen enkele verbazing. De tijdgeest heeft de islamitische en westerse werelden dermate gepolariseerd tegenover elkaar geplaatst dat niemand, aan weerszijden, meer in staat lijkt zich los te maken uit de eigen vooringenomenheid. Als ik een bruikbare en objectieve kritische toetsing van de Koran zoek zonder dit zelf te hoeven opzetten zal ik dus mijn toevlucht moeten nemen tot de geschiedenis. En daarin ligt, als zo vaak, inderdaad de opmaat naar de door mij gezochte kritiek.

In de tiende eeuw was het Moorse Spanje het dichtstbevolkte en welvarendste land in West-Europa. In Cordoba, indertijd na Constantinopel (het huidige Istanbul) de grootste Europese stad, ontstond onder mohammedaans bestuur een geestelijke cultuur die zo hoogstaand zou worden dat deze als een van de rijkste van de Europese beschavingsgeschiedenis mag gelden. De Arabische veroveraars waren met de West-Europese cultuur in aanraking gekomen en in plaats van deze te onderdrukken lieten zij op de universiteiten een wederzijdse en onderlinge openheid en verdraagzaamheid toe die in de geschiedenis zijn weerga nauwelijks kent. De christelijke en joodse faculteiten deden in omvang, invloed en status niet onder voor die van de Arabischislamitische machthebbers. De islamitische filosoof Ibn Rosjd, in 1126 te Cordoba geboren en in de westerse literatuur beter bekend als Averroës, heeft het Koranonderzoek gedaan waarnaar ik zocht, en zijn kritiek op de Koran is drieledig.

Zijn eerste punt is ontologisch van aard en betreft de materie in haar oervorm die als zodanig geen reële werkelijkheid bezit maar slechts mogelijkheid. Werkelijkheid kan slechts dan uit materie ontstaan wanneer daar vorm aan is gegeven. In de eenmaal aanwezige werkelijkheid is geen ruimte voor een andere waarneming dan dat deze vorm niet van buitenaf aan de materie wordt verleend, maar daar in potentie al in aanwezig is en zich daaruit in de loop van de ontwikkeling zal kristalliseren. Dit staat haaks op het in de Koran (en in de Bijbel) beschreven geloof in de goddelijke schepping uit het niets. De werkelijkheid is in de goddelijke geest  vóór de dingen (universalia ante res), de verwezenlijking ervan in de dingen (universalia in rebus), en het gevormde menselijke begrip daarvan na de dingen (universalia post res).

Het tweede kritische punt is teleologisch, en betreft de onsterfelijkheid van de individuele ziel waaraan de Koran volgens Ibn Rosjd een onjuist, althans onjuist uitgewerkt, begrip geeft. Alleen de bovenpersoonlijke, onsterfelijke  geest, zijn geestelijke erfenis zo men wil, zal in de tijd voortleven nadat het lichaam is gestorven. Ik sluit niet uit dat in deze kritiek vooral ook Ibn Rosjd’s eigen fundamentele geloofstwijfels schuil gaan, want ik noch vrouwlief hebben in de Koran hiervoor aanknopingspunten kunnen vinden.

Het laatste, Ibn Rosjd’s inhoudelijk wellicht zwaarstwegende en voor zover ik kan overzien doeltreffendste punt betreft de ethiek. De Koran predikt een leer die het doen en laten van mensen laat bepalen door de verwachting van beloning en straf. Zeer beeldend en aanschouwelijk worden hellestraffen uitgewerkt die de mens in het hiernamaals te wachten staan, en de gelukzaligheden van het paradijs waarin zachte rustbedden, zoete wijn en donkerharige vrouwen met mooie grote ogen de gelovige strijder van Allah wachten. Dit laat zich nauwelijks verdragen met de heilige opdracht van iedere gelovige om het goede te doen louter omwille van het goede.

Ibn Rosjd wijst er voorts op, dat de hogere en zuivere waarheid in religie beeldend wordt ingekleed en aangepast aan de beperkte geestelijke en verstandelijke vermogens van de gelovige massa. De Koran moet dus niet domweg als het onmiddellijke woord van Allah worden gelezen – de Onmetelijke schrijft geen boeken – maar als een voor de massa der gelovigen begrijpelijke bewerking daarvan, met de profeet Mohammed als inspirator, auteur en bewerker tegelijk. Ibn Rosjd trof het niet dat het verlichte multiculturele klimaat in Cordoba, dat juist in onze huidige tijd als leidend voorbeeld in de internationale verhoudingen zou moeten dienen, inmiddels over het hoogtepunt heen was en de diverse academische bloedgroepen, ingegeven door de zich in Europa verhardende verhoudingen, aan het verstarren en dogmatiseren waren. De mohammedaanse orthodoxie veroordeelde en verbrandde zijn geschriften, en Ibn Rosjd stierf in ballingschap in 1198. Toen de Moren uiteindelijk in 1492 uit Spanje werden verdreven, beleefde Spanje een culturele terugval waarvan het zich nooit meer helemaal zou herstellen.

Daarin ligt misschien wel de belangrijkste kritiek op de Koran verscholen. Zoals de tirannieke Katholieke inquisitie in de Middeleeuwen haar index van verboden boeken had, verwerd de islamitische verdraagzaamheid, mede onder voortdurende druk van de vijandige christelijke wereld, evenzeer tot een opgelegd religieus decreet met rigide rituelen en autocratische geestelijke leiders. Inmiddels, ettelijke honderden jaren later, putten vele activistische moslims slechts moed en inspiratie uit de strijdbare teneur in de Koran, om daarbij de eveneens daarin aanwezige verzoenende en menslievende passages te veronachtzamen. De profeet Mohammed had, zo moet de conclusie zijn, bij het opstellen van de Koran niet voorzien dat zijn werk op die manier zou kunnen worden gelezen, en heeft zijn werk onvoldoende op dergelijk misbruik geprepareerd. Dat is een verwijt dat ook de Bijbel natuurlijk ten volle treft, maar juist de jongere en dus, naar mag worden aangenomen, met meer voortgeschreden inzicht opgestelde Koran, door gelovige ingewijden daarom vooral ook verdedigd als de definitieve verbetering van de Tenach, had bij de formulering van de leer meer met de aard van de mens rekening kunnen en moeten houden. Dat kon ook heel goed, want in tegenstelling tot de auteurs van de Bijbel beschikte Mohammed en, later, de grote islamitische wijsgeren en imams over de diepe inzichten die denkers als Plato, Aristoteles en Augustinus aan de wereld hadden geopenbaard – inzichten die, als de Koran, na vele eeuwen in essentie nog steeds fier overeind staan. Deze zijn ook indertijd in Cordoba uitvoerig door moslimacademici bestudeerd, en de schappen in de historische universiteitsbibliotheek aldaar staan vol met hun verbindende, islamitisch scholastische bevindingen.

Dat met deze verheffende en inhoudelijk nog steeds actuele studies niets meer gebeurt komt, naar ik althans moet aannemen, omdat zij te weinig politiek bruikbare aanknopingspunten bieden met het  actuele wereldbeeld. Ik zou anders niet weten waarom men deze geestelijke rijkdom zo onverschillig links laat liggen. Over en weer koesteren de islamitische en de westerse wereld, zich elk beroepend op voor zich geldende ideologieën, het vijandsbeeld van de ander als een kostbaar goed. Ik bedoel daarmee overigens geen enkel oordeel uit te spreken over de actuele verhoudingen. Ik zie namelijk aan weerszijden volksmennerij, propaganda, nieuwsfabricage, verdraaiingen, hypocrisie, desinformatie en alle andere machiavellistische manipulaties die er maar te bedenken zijn. Beide werelden zijn me in die zin dus allebei even lief. Maar wat betreft de Koran, tenslotte het kritische uitgangspunt voor dit blog, geldt dat die de meer oorlogzuchtige islamitische beleidsbepalers klaarblijkelijk de ruimte laat het dienstig te maken aan de eigen terreuragenda’s. Dat de meer verlichte moslims, en die zijn er beslist, veel talrijker dan menigeen zal denken, er vervolgens op wijzen dat dergelijke interpretaties op dwaalleer berusten doet daaraan niets af. Sterker, het is op zichzelf al indicatief voor innerlijke inconsistenties van de Koran. Voor innerlijk perfecte consistentie zou immers voor meerdere, zelfs haaks op elkaar staande interpretaties eenvoudigweg geen ruimte bestaan.