Ik verbleef in die tijd op de campus van een universiteit in Quezon City, volgde de gang van zaken zowel vanuit de academische wereld daar als – op veilige afstand want ik ben niet zo’n held – op straat en kreeg aldus een redelijk compleet en eerstehands beeld van die opstand. Teruggekomen in Nederland nam ik achteraf kennis van de berichtgeving over deze omwenteling. Men wilde meer vrijheid, zo luidde het hier. Men was de kleptomane en megalomane Marcos na twintig jaar helemaal zat en hij moest en zou wijken, desnoods met het vege lijf dwars door de tanks heen. En het is waar, de jonge intelligentsia steunde de volksrévolte van harte op principiële gronden – maar niet alleen daarom. Men wilde ook van de Amerikanen af met wie Marcos zowat het bed deelde. Vooral de militaire bases, nog steeds operationeel na de Vietnamoorlog, in Olongapo en Angeles City waren een doorn in het oog en voelden als een postkoloniale knevel.

Maar de gewone mensen, het gepeupel zo men wil, uit stadsghetto’s als Meycauayan, Mandaluyong en Tondo bekommerden zich nauwelijks om verheven principes. Bij hen liep de riolering door de regengeul langs de onverharde en in de regentijd nauwelijks begaanbare straat, moesten de kinderen de dagelijkse gezinskost bijeenscharrelen met hawking van Coca Cola, Marlboro en Balut rond jeepneys bij een stoplicht of kruispunt, bruikbaar afval opscharrelen op Smokey Mountain, of prostitutie bij of in de vele bars en disco’s in de uitgaanswijk Ermita. Zij wilden alleen maar overleven en vonden hun dagelijkse situatie zo uitzichtloos dat iedere verandering als verbetering gold. Ze vormden het decor dat de revolutie zoveel massa meegaf dat het doorslaan ervan onvermijdelijk werd.

Ik verbaasde mij indertijd enorm over het gebrekkige begrip van de gelaagdheid van de menselijke aard toen ik met terugwerkende kracht de kranten doornam op de berichtgeving rond de Filipijnse volksopstand. Mensen zijn daar niet anders als hier, zo vond ik – en vind ik nog steeds. Alleen hun situatie was anders en deed hen anders reageren. Dit vraagt om een korte toelichting op het mensbeeld dat ik erop na hou.

De meest basale drijfveer is naar mijn overtuiging angst, de instinctieve overlevingsdrang wanneer iemand op het naakte bestaan is teruggeworpen in de dagelijkse strijd daaraan niet te bezwijken. Wanneer de grond voor die angst is weggenomen valt deze op den duur als het ware in slaap en geeft hij ruimte aan de wil, het domein van ambitie, jaloezie, economie, gezinsvorming, kunst, godsdienst en het streven naar persoonlijke vrijheid. Vanwege het besef van de eigen sterfelijkheid kent de wil geen volkomen bevrediging maar wel allerlei punten waarop deze gedwee is te krijgen, als bij een heroineverslaafde die met zijn fix weer een tijdje tevreden onder de pannen is. Pas wanneer de wil even tot zwijgen is gebracht, althans geen hoge toon meer aanslaat, krijgt de rede – tijdelijk, zolang de wil dat toelaat - de ruimte om de boel eens in ruimer perspectief te overzien. Het is dit onbeduidende gelegenheidsdomeintje waarin aan ideologieën, empathie en andere weldoenerijen biotoop wordt verleend, en waarop het ideale mensbeeld meestal wordt gevestigd. Het ligt evenver van de werkelijke menselijke aard verwijderd als wereldvrede, die alleen mogelijk wordt bij welzijn voor iedereen. Dit is weer alleen mogelijk bij de onvoorwaardelijke bereidheid te delen, wat opgave van het eigendomsbegrip vereist. De geschiedenis van het communisme heeft geleerd hoe slecht zich dit met de menselijke aard verdraagt, alle goede bedoelingen van Karl Marx ten spijt. En bij de minste dreiging zal de angst ontwaken, rede en wil gezwind het hazepad kiezen, en de mens worden teruggeworpen in de eigen, angstgedreven overlevingsdrang.

Zo werd de drijfveer van de Filipijnse volksopstond voor ons begrijpelijk gemaakt als vrijheidsstreven, maar betrof het in feite de lont in het kruitvat van het naakte bestaan. Dat laatste voelen wij meestal als bedreigend. Hun voortbestaan zou immers wel eens ten koste van het onze kunnen gaan en ik hoef Geert Wilders maar voor de geest te halen om te weten hoeveel onlustgevoel dat kan opleveren. Vrijheid verkoopt makkelijker en is veiliger. Dit lijkt paradoxaal, want in de westerse wereld is men inmiddels bereid gebleken veel veiligheidswater bij de vrijheidswijn te doen voor meer bescherming tegen al dan niet vermeend, maar in ieder geval onzichtbaar terrorisme. Maar dit is de weer ontwakende angst, energiek gewekt door vooral de overheid, die de staart roert en lak heeft aan iedere rationele consistentie.

Ik heb het Midden-Oosten ook ooit bezocht, en volgens mij zijn de Arabische onlusten een variatie op hetzelfde thema. Vrijwel alle Libiërs, Tunesiërs, Egyptenaren, Jemenieten en Omanieten willen simpelweg meer kans op overleving, kan het zijn waardig, van zichzelf en hun gezin. In de meeste gevallen hebben zij vrijwel niets te verliezen en weten ze zich gesterkt door de groeiende massaliteit om zich heen van het verzet tegen een gevestigde orde die zij – terecht – verantwoordelijk houden voor de eigen ellende van alledag. Men keert zich daar tegen totalitaire maar welbeschouwd verbijsterend stompzinnige machtselites die zelfs het kipsimpele en fundamentele gegeven dat bevoegdheid nu eenmaal altijd gepaard gaat aan verantwoordelijkheid niet eens begrijpen, en aan wie de pek en veren die hen al jaren wacht eindelijk lijkt te gaan toekomen.

In de late zomer van 1979 bracht de toenmalige drummer van Rainbow, Cozy Powell, een solo-album uit, Over The Top getiteld. Meestal beloofden dergelijke soloalbums van instrumentalisten vooral veel technische expositie en dus muzikaal weinig goeds, en in zekere zin bleek dit album daarop geen uitzondering. Maar met de aanvullende inbreng van Jeff Beck-toetsenist Max Middleton en Humble Pie-gitaarbeul Clem Clempson, gevoegd bij de medewerking van clubmoten uit Rainbow en Whitesnake, kon er evenmin al teveel misgaan. Solootjes konden toen nog en het oor was eraan gewend. De tweede track van het album, Killer getiteld, klonk voor mij wat onwennig: jazzrock van een tot dan ongekende woestheid, met een gitarist die snelheid niet zo zeer als technische expositie liet klinken, maar meer als dynamisch instrument onderdeel maakte van de gehele muziek. Juist die schijnbare terloopsheid maakte al het gitaargeweld dat over mij werd uitgestort des te indrukwekkender. Ik kende de gitarist niet. Gary Moore, volgens de platenhoes. In Mother’s Finest zat ook een gitarist die zo heet, maar dat was iemand anders, een Amerikaan.

Onder de indruk als ik was startte ik een zoektocht naar zijn anciënniteit. Wat had hij nog meer gedaan en met wie? Indertijd viel dat, zonder internet, niet mee. Uiteindelijk vond ik meer materiaal van hem: zijn soloalbum Back On The Streets en het zojuist uitgebrachte G-Force. De tachtiger jaren waren inmiddels begonnen, en muziek werd in toenemende mate gedomineerd door synthesizers, in galm verzuipende drumbeats en androgyne jongens die, met lang blond golvend haar en in leer gehuld, Beethovenmelodietjes in hoog tempo uit een elektrische gitaar konden laten rollen. Een muzikale winter die bijna tien jaar lang zou aanhouden ving aan, maar hier en daar werd nog een vuurtje opgestookt. Gary Moore, met zijn door littekens gehavende gezicht en een haardos die van vlastouw leek te zijn gemaakt, ging zijn eigen gierende en scheurende gitaargang en bleef wars van al wat hip was. Het leverde hem niet al teveel succes op al verwierf hij, keihard werkend, wel een zekere faam.

Toen de tachtiger jaren eenmaal bijna waren verstreken brak de muzikale lente eindelijk aan. Gary Moore, moegestreden met jazz- en hardrock, gooide het roer om en vond in 1990 met Still Got The Blues eindelijk het grote succes waar hij zo lang zo hard voor had gewerkt. Hij zou met zijn intense gitaarwerk zijn eigen plekje veroveren in de moderne blues, al verdween hij daarmee wel uit mijn belangstelling. Het werd erg veilig allemaal, toegankelijk, commercieel, spanning- en risicoloos, zelfs saai. De wilde verkenningen van Flight Of The Snow Moose, de woeste uitbarstingen van White Knuckles, ze waren uit zijn muziek verdwenen en zouden nooit meer terugkeren.

Waar Todd Rundgren in de zeventiger jaren mijn muzikale oriëntatie vormgaf, heeft Gary Moore mij als geen ander de tachtiger jaren helpen doorkomen zonder mijn belangstelling in de muziek totaal te verliezen. En ook al kon de muziek die hij de afgelopen twintig jaar heeft gemaakt mij nauwelijks meer boeien en zal ik de blues er niet van de weeromstuit alsnog van krijgen, het idee dat zijn Gibson Les Paul nu voor altijd zal zwijgen stemt mij weemoedig.

De overheid – ik wijs er nog maar weer eens op – spint er garen bij. Haar is de grondwettelijk bepaalde zorg voor de veiligheid, en toen hier na de aanslag op het World Trade Centre in New York nadrukkelijk om gevraagd werd kwam breidel van bugerlijke vrijheden hoog op de politieke bestuursagenda’s te staan. Immers, angst maakt gedwee en meer toezicht leidt tot meer veiligheid, zo luidde het, al is de veronderstelde causaliteit nooit echt aangetoond. Alsof veiligheid en vrijheid met elkaar in omgekeerd evenredig verband zouden staan, vanuit de stille premisse dat de overheid beter over de burger zou kunnen waken dan hij dat over zichzelf kan. De superieure overheid, Vadertje Staat zoals dat onder wijlen Willem Drees heette – het ligt zó in het woord zelve besloten dat het welhaast als pleonasme mag gelden en niemand meer nadenkt over een dienstbare onderheid. De oude Thorbecke, aartsvader van de VVD, zal zich een ongeluk woelen in zijn graf.

Er zijn ook kleinere angsten. Wie zich momenteel naar buiten waagt, waagt lijf, leden en voertuig. Inmiddels is het zout op, draait het openbaar vervoer op halve kracht en bedraagt de gemiddelde reistijd per auto twintig kilometer per uur. Dit alles vanwege pakweg twintig centimeter sneeuw. Het is het zoveelste bewijs dat de betrokken beheers- en bestuursgremia bij gemeenten, provincies, ministerie en spoorwegen weinig meer kunnen dan pappen en nathouden, en Leiden bij de minste afwijking van de normale situatie in last is. Men is, stel ik vast, simpelweg niet toegerust om de openbare ruimte adequaat te prepareren op zoiets als een sneeuwbui. Men houdt het aan de pruttel zolang er niets geks gebeurt en meer kan men niet. Men is dus niet toegesneden op de onvoorspelbare, dus onbestuurbare dynamiek van de praktijk en dus niet capabel om de toevertrouwde taken te verzorgen. De oplossing is simpel. Hun taken, en daarmee de bevoegdheden en verantwoordelijkheden, worden geherdefinieerd – lees: gekortwiekt – of de betrokken instanties worden ontmanteld en hun taken toegewezen aan al dan niet nieuw daarvoor op te tuigen organisaties die het in alle redelijkheid verlangde – bijvoorbeeld het verzorgen van een toegankelijke openbare ruimte na een sneeuwbuitje – wèl aankunnen.

Ik ben inmiddels zelf voorbij het punt dat ik me nog echt iets kan aantrekken van al het bestuurlijke gestumper waarvan iedere dag weer is doortrokken. Met meer tijd achter dan voor me, zal het mijn spreekwoordelijke tijd wel uitduren en beperk ik mij tot de zorg voor en preparatie van hen die mij dierbaar zijn. De rest zal me echt een lieve zorg zijn. Bovendien, in de aanstaande feestdagen past geen gesomber over falend bestuur. De jaarlijkse zalmsalade – een zalige familietraditie – zal de avonddis op eerste kerstdag sieren met allerlei levensbekortende, garnerende lekkernijen. Ik zal mij laven aan echte roomboter, zwelgen in volvette mayonaise, gewetenloos tegoed doen aan dieronvriendelijk gekweekte paling en garnalen, dit alles tjokvol cholesterol en allerlei andere heerlijke, gezondheidverwoestende vetzuren. Het zal de zintuigen prikkelen op een manier waar elk ik-kies-bewust of Max Havelaar product slechts van kan dromen. En om mijn morele verval, pardon, onafhankelijkheid te vieren zal ik met Oud en Nieuw ook nog voor een snip aan vuurwerk de lucht inblazen. Dat geeft mij meer plezier en voldoening dan het vetmesten van een of andere corrupte of anderszins onbekwame liefdadigheidsinstelling.

Ik wens iedereen gezellige feestdagen, een knallende jaarwisseling en een gezond en voorspoedig nieuw jaar toe. Ik ga het er in ieder geval van nemen en, hoewel misschien wat minder betrokken, zal ik ook komend jaar mijn wereld onverminderd kritisch blijven volgen.

Proost.

Ik moet vanwege de in hevige staat van verlegenheid verkerende Amerikaanse overheid denken aan mijn middelbare schooltijd. Een jaar of 35 geleden, vijfde klas, economie-één tijdens het zevende lesuur op vrijdag. Een klasgenoot toonde mij een foto waarop een tafereel was te zien van een tienerverjaardag waarop uitbundigheid en meligheid met elkaar om de eer strijden. Inmiddels overigens zelf met een puberende dochter heb ik niet de indruk dat daarin in de loop van tijd veel is veranderd. ‘Leuk’, zei ik plichtmatig. Eén figurant op de foto sprong mij bij nadere beschouwing in het oog, een wat oudere vrouw die voluit deelde in de pubervreugde en zich voor de gelegenheid had getooid met overmatige make-up in de toen hippe Nina Hagen stijl. ‘Dat wijf is lijp’, liet ik me terloops ontvallen, zonder daarbij verder iets te denken of te bedoelen. ‘Mijn moeder’, reageerde hij zichtbaar lamgeslagen. Hij vond, en ik voelde, mij een zak.

De zak van Sinterklaas is om redenen van kindvriendelijkheid in de loop van tijd in onbruik geraakt. De Goedheiligman oordeelt niet meer of men stout of zoet is geweest, maar moet er voorshands van uitgaan dat iedereen zich voldoende betamelijk zal hebben gedragen en is daarmee verworden tot een soort pakketdienst. Nog kwalijker wordt het als de Sint écht zou vinden dat iedereen zo lief is dat de zak moet worden afgeschaft. Want als hieraan geen heimelijke pedofiele aanvechtingen ten grondslag liggen, zouden zijn geestelijke vermogens hierdoor wel eens ernstig in geding kunnen komen. De Sint zou van de weeromstuit wel eens in de eigen zak kunnen belanden.

Wat pakketdiensten betreft kan er voor TNT nog wel een zakje bij de talrijke postzakken die onder druk en invloed van de stakingen zijn opgetast in de depots. Voor iedere ontslagen postbode wordt een uitzendkracht bij TempoTeam gerecruteerd, die voor een gequoteerde beloning van drie uur minimumloon per dag diens wijk mag gaan doen. Maar soms geldt gerechtigheid voor genade, want het middenkader dat nu zo hartstochtelijk schoon schip maakt onder de postbezorgers wacht binnenkort zelf de zak. Zij zijn bij een alsdan gedecimeerd onderkader zelf wegens overtalligheid immers als volgende aan de beurt.

Ook de basisschool van mijn zoontje, thans groep 4, mag van mij in het Sinterklaselijk jute worden gestopt. De moederlijke schoolpleinkliek kwam in het geweer vanwege stuctureel pestgedrag en een dubieus pedadogisch klimaat in de klas. Een avondje crisisberaad met de betrokken ouders werd spoorslags door de school belegd. Er dreigde immers een moederrevolte en wie vreest dit nu niet? Mijn nieuwsgierigheid won het van mijn afgrijzen en ik besloot de avond met mijn aanwezigheid op te luisteren. Ik was niet verbaasd toen ik zag dat ik als enige vader was komen opdagen, en vroeg mij tijdens het beraad hardop af hoe men zo goed kon weten wat er zich allemaal op school afspeelde terwijl men immers zelf thuis of op werk was, waarop een warrig verhaal over voelsprieten volgde. Een huilende moeder deed voorts verslag van de hoon die haar zoontje ten deel viel in verband met de kleur van zijn schrift, terwijl ik mij intussen afvroeg of Onze Lieve Heer de dood niet was vergeten en de hel reeds bij leven op mij neer had laten dalen. De moederlijke onlust werd uiteindelijk bestuurlijk gedempt, met twee maal drie uurtjes sociale vaardigheidstraining.

Wat mij hieraan nog steeds fascineert is, dat ik niet in goede justitie kan kiezen wat mij meer ergernis bezorgt: de kafkaanse spasmen van het schoolbestuur of de hormonale spasmen van de verenigde schoolpleinmoeders. De Sint heeft, in al zijn menslievende verdwazing, zijn zak aan de wilgen gehangen. Hem beveel ik volgend jaar napalm aan.

Toen iedereen weer weg was kreeg hij de zoveelste preek van mijn moeder te verduren, die hij dan gelaten over zich heen liet komen. Zwaar sjekkie, TV aan, bakkie erbij en, zoals hij dan steevast placht te declameren, laat de boeren maar dorsen, een olifant heeft toch de grootste, of laat de armoede de pest maar krijgen. Hij lachte vervolgens zelf het hardst daarom, niet zelden zelfs als enige, overmand door ergernis als zijn omgeving dan was. Maar ook dat deerde hem niet. Iedereen draait vanzelf weer bij en dat duurt nooit lang. ‘He meid’, voegde hij dan vaak nog schalks mijn nog stuurse moeder toe. Enkele minuten later viel hij dan achter de TV in slaap. Het leven was simpel en de muziek slecht.

De vredigheid die hem zo dierbaar was is hem niet lang gegund geweest. Op 48-jarige leeftijd kreeg hij een zwaar hartinfarct waar hij na lange revalidatie redelijk van leek hersteld. Maar vijf jaar later, in de zomer van 1989, werd, vlak na mijn terugkeer uit Indonesië, longkanker bij hem geconstateerd. Na drie maanden, op de vroege dinsdagmorgen van 19 september, overleed hij. We hadden net samen een nieuwe auto gekocht waarin hij eenmaal, inmiddels doodziek, heeft kunnen rijden.

Ik kijk rond maar kan geen foto van mijn moeder vinden. Zij hertrouwde snel met een ver bloedverwante huisgenoot die sedert mijn tiende jaar al bij ons woonde. Mijn vader had hier, inmiddels wetend dat hij binnenkort zou overlijden, al mee ingestemd en mijn broer en mij gevraagd dit eveneens te doen. Toen de rouwkruitdampen na verloop van tijd waren opgetrokken kwam mijn verhouding met haar gaandeweg ingewikkelder te liggen, mede in verband met de echtscheidingen en relatieverbrekingen die ik zelf doormaakte. Zij overleed in 2002 aan de gevolgen van een hersenbloeding, waarna mijn eigen gezinsleven, altijd legendarisch tumultueus, met de vrouw waar ik nog steeds het leven mee deel en dit naar thans is te overzien ook zal blijven doen, tot rust kwam.

Ik heb veel en diep nagedacht over mijn moeder’s plaats in mijn leven, en de gevolgen die dat voor mij zou kunnen hebben gehad. En hoewel ik het zojuist door mij gesuggereerde verband tussen haar aanwezigheid en de roerigheid van mijn eigen leven nooit aangetoond krijg en dus ook geen sluitende conclusie hieraan kan verbinden, weet ik wel dat haar niet zelden verstikkende optreden mijn recalcitrantie behoorlijk verhevigde. Als gevolg hiervan voegde ik mij altijd maar moeilijk naar de nukken en geneugten van vrouwen, al is dat natuurlijk eerst en vooral mijn, en niet haar, toedoen. Maar wat daarvan ook zij, ik herken bij mijzelf wel iets in de verhouding die Arthur Schopenhauer met zijn moeder had.

Haar overlijden bracht allerlei existentiële familiekwesties aan de oppervlakte die, mede in het licht van de daarop volgende verwijdering van mijn zich terstond in een nieuwe relatie stortende stiefvader, ertoe zouden leiden dat ik de Drentse regio waarin ik met de familie was neergestreken verruilde voor het logistiek voor mij veel aantrekkelijker westen des lands, met een baan in Den Haag en een dochter wier moeder in Alphen aan den Rijn woont. Mijn broer emigreerde zelfs, in 2006, naar Brazilië. Hij is inmiddels getrouwd en heeft daar, voor zover dit zich laat overzien, zijn tempat senang.

Ik leef sedertdien, buiten mijn gezin, zonder bloed- of aanverwanten in mijn omgeving. Moeilijk of pijnlijk vind ik dat niet. De tijd heeft namelijk maar één richting: vooruit. Terugzien is wel eens leuk bij de open haard, of in een blog zodat ik het niet nogmaals hoef te vertellen. Maar het leven gaat verder, carpe diem cras. En dat is maar goed ook. Of, zoals mijn vader placht te zeggen: zo is het!

Zo is er natuurlijk het kersverse kabinet Rutte-Verhagen, met de gedoogsteun van Wilders en zijn parlementaire kompanen. Aangezien Nederland een democratie is, sterker, zich daar in alle toonaarden op laat voorstaan, ga ik ervan uit dat de wijze waarop dit tot stand is gekomen inherent is aan de democratie, althans wat daaronder naar het Nederlandse begrip, immers een modelbegrip naar de hoge toon die daarover doorgaans wordt aangeslagen, moet worden verstaan. Zo mocht de electorale winst van de PVV onder geen beding worden veronachtzaamd, dus moesten zij op een of andere manier meedoen. Hoe democratisch dit dan na de vorige verkiezingen met de SP, toen electoraal vergelijkbaar succesvol, moet zijn gegaan blijft buiten de overwegingen. Het gehalveerde CDA moest ook meedoen, want de PvdA, slechts marginaal kleiner dan de VVD, mocht dat koste wat het kost niet. Enfin, ik zal verder geen uitputtend relaas geven van wat al in extenso door iedereen die er iets over te melden of te zeggen had is gedaan. Waar het wat mij betreft op neerkomt is, dat er allerlei persoonlijke overwegingen aan de vorming van dit kabinet ten grondslag hebben gelegen die helemaal niets met democratie hebben te maken maar wel bepalend zijn voor de gang van zaken gedurende de komende vier jaar, of zoveel korter als men ervoor kiest het te laten vallen. En dit laatste heeft dan vooral weer met opiniepeilingen te maken. Hans van Mierlo was, een jaar of veertig geleden, te beschaafd om het zo te zeggen maar ik word niet door edele gevoelens geremd: democratie bestaat niet.

En misschien is dat eigenlijk maar goed ook. Als ik de tv aanzet bekruipt mij het gevoel dat Socrates wel eens gelijk kon hebben gehad want de elkaar afwisselende, in stompzinnigheid naar de kroon stekende reclames en programma’s waar menigeen zijn en haar kostbare vrije tijd mee vermoordt doen bij mij de diepe overtuiging postvatten dat zij die ervoor kiezen hiernaar te kijken en te blijven kijken, geen enkel moreel recht toekomt om ook maar iets over mij, mijn leven of mijn portemonnee te zeggen te hebben. Maar als ik het impromptu bij elkaar gesjacherde zooitje ongeregeld inaugureel op het bordes bij Hare Majesteit zie staan, bekruipt mij de wanhoop dat voor hen wel eens hetzelfde zou kunnen gelden. Tegelijkertijd besef ik dat het allemaal weinig uitmaakt. Pavlovdiscussies in een Haagse veste met de architectonische signatuur van Franz Kafka over cultuursubsidies en publieke omroepen – alsof het mij allemaal wat zou uitmaken. De doorlopend van ijdelheid zelfbevlekkende publieke omroepen ben ik met hun belerende en neerbuigende toon allang spuugzat, en het merendeel der cultuursubsidies gaat op aan concertzalen die ik nooit bezoek en orkesten die ik nooit zal horen, die vooral klassieke muzak of ballet brengen en mij dus overigens vooral als rechtse hobby’s voorkomen. Als ik binnen mijn vakgebied kijk, en de fiscale paragrafen van het regeerakkoord erop nalees, is het ook weer meer van hetzelfde. Korter schijfje zus, hogere drempel zo, beetje geven, beetje nemen en veel sigaren uit eigen doos. Niks bijzonders, niks nieuws, te saai om verder over uit te wijden, weer een ander wijf maar ze ruiken uiteindelijk allemaal hetzelfde.

Ik sta op het punt om, na een lidmaatschap dat mijn hele werkzame leven tot dusver heeft geduurd en me een zilveren jubileumspeldje heeft opgeleverd, de vakbond op te zeggen. Ik heb nooit iets van hen gevraagd, maar dat hoefde ook niet. Ik was er altijd van overtuigd dat een sterke arbeidersbeweging van levensbelang is in een maatschappelijke krachtenveld met machtige aartsvijanden. Zonder krachtenbundeling is de arbeider aan de goden, in casu overheid en werkgevers, overgeleverd. De smalste schouders zijn bij elkaar het breedst, maar het heeft helaas niet zo mogen zijn, althans blijven. De gang van zaken rond de pensioenen en AOW-leeftijd, en de oorverdovende stilte van de zijde van de vakbond, slechts af en toe onderbroken door wat amechtig gewauwel waarmee een schandelijk gebrek aan zakelijke kennis zichtbaar werd, deed voor mij deur definitief in het slot vallen. De ene leugen wordt zonder blikken of blozen aan de ander geregen en de vakbonden laten het zich met gebogen hoofd welgevallen. Een korte litanie volgt.

Pensioenfondsen kampen met enorme beleggingsverliezen waardoor hun uitkeringsvoorzieningen zijn aangetast. De premiebetalers, werkgevers en werknemers, kunnen het niet meer ophoesten dus moet de rechteloze pensioenrechthebbende eraan geloven. De AOW-leeftijd moet vervolgens omhoog. Dat moet al tijden, als ik althans de politiek mag geloven. Het aanvankelijke argument luidde dat de babyboomers eraan kwamen. Na de oorlog werden heel veel kindjes geboren die nu 65 worden en dat is niet meer te bekostigen. Maar tijdens de oorlog werd er geen kip geboren, dus moeten de AOW-fondsen aan het einde van de vorige en het begin van deze eeuw enorme overschotten hebben geboekt. Niet waar, luidt het dan, want kasstelsel: men betaalt nu voor wie nu de uitkering geniet. Maar ik heb geen noemenswaardige verlaging van de AOW-premie meegemaakt. De vraag wordt niet gesteld, de uitleg evenmin gegeven. Onlangs hoorde ik voorts Donner, die ik als bestuurder niet hoog acht maar niettemin van een uitmuntend gevoel voor humor verdenk, verkondigen dat we met zijn allen ouder worden en dat de pensioenen mede daardoor onvoorzien kostbaarder zijn geworden. Ik hoorde daarop niemand repliceren dat de zogenoemde sterftetabellen in de premiereserves zijn verdisconteerd, en dit effect dus allang in de pensioenberekeningen moet zijn verwerkt. Ik heb nergens een uitgewerkte becijfering van de zogenoemde sterftewinsten en -verliezen gezien die Donner’s veronderstelling kracht zouden bijzetten, al geef ik gelijk toe dat ik die becijfering vervolgens weer zou hebben gewantrouwd. Maar goed, bestuurders in politiek en pensioenverzekeringswezen gaan, kortom, met het gebrek aan deskundigheid aan de overkant van de vergadertafel aan de haal. De vakbond had hier met schuimbekkende vakbondsbonzen, loeiende sirenes, marxistische leuzen, massale stakingen, rokende autobanden, rabiate bedrijfsbezettingen en andere Franse toestanden tegen in de weer moeten gaan. Zij doen helemaal niets.

De gewone mannen en vrouwen, om deze archaïsche duiding maar eens van stal te halen, halen intussen de schouders op en doen vermoeid van de waan van de dag de tv aan. Iedereen wordt in de eerste plaats vooral door eigen overleven gedreven, dus waarom ik niet? Vanavond zing ik de Internationale nog maar eens een keer ook al is het geen 1 mei – wel heel stilletjes anders stuurt Rutte of Wilders misschien een bruine baret op me af. Dan ben ik dus bang, dus gedwee, dus bestuurbaar, en mag ik toch weer meedoen. Is er nog iets op RTL4 vanavond?

Het in koolwaterstoffen verzuipende Saoedi-Arabië, huisdealer van het olieverslaafde Amerika, moest buiten schot blijven dus moest Irak, despotisch geregeerd door de klassieke Arabische krijgsheer Saddam Hussein, ooit innig bondgenoot toen hij ten strijde trok tegen Perzische ayatollahs, er na Afghanistan ook voorts maar aan geloven. Bush maakte een snel rondje langs de NAVO bondgenoten voor internationale politieke rugdekking. Die arme Balkenende, net aangeschoven en politiek amper droog achter de oren, zal niet hebben geweten wat hem overkwam en zei ‘ja, prima’ voordat hij ‘even wachten’ kon bedenken. De Verenigde Naties sputterden nog wat, maar er was geen houden meer aan en werden met een schimmig lulverhaal over kerncentrales terzijde geschoven. De Amerikanen wilden bloed zien voor hun gedeukte ongenaakbaarheid, en de Amerikaanse krijgsheren wilden vuurwerk. Stonden er in Afghanisten ooit tien stenen op elkaar, inmiddels tot vijf afgestapeld nadat de Sovjet-Unie er een decennium lang had huisgehouden, er mochten er blijkbaar nu niet meer dan twee overblijven. Karrevrachten TNT werden ernaartoe gezeuld en tot ontploffing gebracht, en men mocht eigenlijk blij en dankbaar zijn dat men er geen plutonium bij deed.

En de zoveelste kruistocht werd, onder eufemismen als Enduring Freedom en dergelijke, een feit. Binnengevallen en platgebombardeerd ontstonden er, zoals zelfs een kind zal hebben verwacht, uit de rokende ruïnes zowel in Afghanistan als in Irak verzetsguerilla’s die tot vandaag voortduren en met bermbommen en aanslagen standhouden. De politieke versteviging die iedere oorlog de aanstichter biedt, biedt het ook aan de verzetter en voor zoveel op afstand is te overzien is aan de Arabische, islamitische of terroristische – pas een begrip naar keuze en wens toe – geest geen nanometer veranderd. En waarom zouden ze ook, met een agenda die min of meer eensluidend is aan die van hun vijand, die op diens beurt die agenda weer als bron van alle kwaad veroordeelt, met dezelfde retorische propagandismen die over en weer met ijzeren volharding worden gebezigd waarmee de aldus bereikte en alsmaar voortdurende patstelling met de dag uitzichtlozer wordt. De oorlog duurt dan ook voort, al heet het nu een vredesmissie, alsof in iedere fragmentatiebom ook een EHBO-kitje is gestopt.

In 1973, ook op 11 september, pleegde in Chili Augusto Pinochet met Amerikaanse steun een bloedige staatsgreep op de linkse president Salvador Allende. Het zou het begin zijn van een 17-jarig schrikbewind dat qua wreedheid zijn weerga in de naoorlogse geschiedenis nauwelijks kent, met vele tienduizenden slachtoffers – verdwenen, doodgemarteld of simpelweg standrechtelijk afgeschoten. De Amerikanen vieren hun 11 september sinds 2001 als Patriot Day. Het is ook de dag waarop Rusland in 2007 het zwaarste conventionele wapen ooit gemaakt testte. Ik ben benieuwd of en hoe deze dag in Santiago wordt gevierd.

Ik had mij voorgenomen mijn vakantie met zalig nietsdoen door te brengen, en in die opzet ben ik met glans geslaagd. Ik verbaas mijzelf daarmee geenszins, want improductiviteit en ontaarde luiheid, mits omringd door mijn geliefden, bevallen mij altijd uitstekend. Maar hoewel ik wist dat ik geen internet ter beschikking zou hebben – ik sluit niet uit mij hier evenzeer van te hebben afgezonderd ware het voluit beschikbaar – had ik voor de zekerheid mijn laptop meegenomen. Wetend dat ik alles zou kunnen uitschakelen behalve mijn hoofd zou ik, zodra gelegenheid en zin samenvallen, gaan schrijven om dit, eenmaal thuisgekomen, te publiceren. Na enkele dagen van onthaasting begonnen mijn gedachten en ideeën meer rust en structuur te krijgen, opende ik mijn digitale toverdoos en begon ik te schrijven.

Mijn productie van de afgelopen weken, in chronologische volgorde:

Voorbij

Zorg

Tragiek

Kwaad

Beloofde kritiek

Naar huis

Het is veel meer geworden dan ik vooraf had gedacht en de stukjes zijn, hoewel uiteenlopende onderwerpen behandelend, wereldbeschouwend, gelardeerd met of aan de hand van vakantie-impressies. Ik hoop dat het lezen ervan iets van de voldoening geeft die ik had toen ik het schreef!

Naschrift: daags voor mijn vertrek uit Kroatië bereikte mij telefonisch het tragische bericht dat Ton Smit, een van de twee eigenaren van het kantoor waar ik al zo lang werk, in de nacht van donderdag 22 juli op vrijdag 23 juli plotseling is overleden. Hij was geen man die ik ‘heb leren kennen als’, maar iemand die al meer dan 25 jaar deel van mijn leven heeft uitgemaakt en mij mede heeft gevormd tot wie ik nu ben. Toch was hij iemand die je moest leren kennen. Achter de harde, soms wat arrogant en argwanend aandoende zakenman ging bij nadere beschouwing een uiterst schrandere, geestige, loyale en kameraadschappelijke kerel schuil. Hoewel inmiddels gepensioneerd was er voor hem geen ophouden aan. Met dezelfde passie als die hij zijn leven lang voor voetbal koesterde bleef hij insprireren, soms opjagen als hij dat nodig vond, maar altijd alles geven aan het kantoor dat hij ooit met Jan begon. Dat moge illustratief zijn voor wie hij was, en hoe hij in de herinnering van velen zal blijven voortleven. Mijn gedachten gaan uit naar zijn vrouw Wilma en zijn zoon Duncan, die ik alle mogelijke sterkte toewens bij de verwerking van dit verlies, en naar Jan de Wolf, die nu zonder zijn strijdmakker van het eerste uur door zal moeten.

Ton, de lichten zijn gedoofd, en de blinden gesloten.

Ik ben drie weken lang vrijwel verstoken geweest van nieuws. Als gemeld in Zorg had ik nog net meegekregen dat Nederland door noodweer werd getroffen, maar ik ben er daarna mee gestopt om mijn privé e-mail te controleren. Dagelijks vloeiden tegen de driehonderd e-mails binnen, merendeels diploma’s, erectiestimulantia, aantrekkelijke vrouwen en goedkope media aanbevelend, wat me de kosten van databundels wegens roaming niet waard is. En verdomd, iedere ochtend werd ik hier wakker zonder in een radioactieve paddenstoel te hoeven kijken, dus veel zal ik niet hebben gemist. Werkgerelateerde e-mails – ondanks de ingestelde afwezigheidmelding toch nog gemiddeld ongeveer veertig per dag – gunde ik nog wel een snelle blik en bij een enkele boodschap, tot nu een stuk of vier, was tussenkomst zinvol. Uit snelle rekenkundige extrapolatie kan dus worden opgemaakt dat uit zevenduizend berichten er hooguit vijf er echt toe doen. E-mail wordt, zo luidt mijn onvermijdelijke en stiekem tot vreugde stemmende conclusie, als het al niet zinloos was, dan toch in ieder geval steeds zinlozer.

Maar goed, binnenkort hobbel ik weer gedwee mee in de compleet verdwaasde mallemolen van e-mail, bellen of het mailtje is ontvangen, nog eens bellen of het inmiddels is gelezen en nog eens wanneer het zal worden behandeld, gevolgd door een aanvullend mailtje, nog eens twee voortgangsbewakende telefoontjes daarover, enzovoorts, enzovoorts. Ik heb beslist geen hekel aan mijn werk, maar voor deze onzin sta ik, overigens in de morrende berusting dat het er nu eenmaal bij is gaan horen, niet te trappelen. Wel ben ik stiekem benieuwd naar de (eventuele) voortgang in de kabinetsformatie en word ik, eenmaal teruggekomen, altijd geplaagd door de morbide aanvechting om na te gaan welke bekende personen de afgelopen weken het tijdelijke voor het eeuwige hebben verruild. De ervaring leert mij dat er in drie weken altijd tenminste een, meestal meer, opzienbarend sterfgeval is.

Deze streek is overigens met name voor Nederlanders, in den vreemde immer onmiskenbaar als de voortdurend wild opspringende en om zich heen meppende toerist, een paradijs. Een enkele lome wesp, geen muggen, een uurtje per dag wat bromvliegen en dat is het wel. Ik moet toegeven zelf ook de neiging te hebben om door onbehagen te worden overmand wanneer wespen zich in mijn nabijheid melden, al wordt dit, vooral onder invloed van vrouwlief, wel gaandeweg minder. Maar met de heldhaftigheid waarmee zij wespen oppakt en, niet zelden onder luide aanmoediging van alle aanwezigen, doodknijpt zal ik mij waarschijnlijk nooit kunnen tooien. Zij moet altijd hartelijk lachen om de in haar ogen volslagen idiote Nederlandse wespenpaniek, en heeft daarin overigens natuurlijk volkomen gelijk. Om te tarten houdt zij wel eens een tussen duim en wijsvinger geklemde wesp voor, met een wild in het rond zwiepend achterlijf waar de kleine zwarte gifpriem duidelijk zichtbaar uitsteekt. Uiteraard heeft ze mij er wel eens op bevraagd waar die malle angst toch op is gebaseerd, juist in een land waar geen enkel levensbedreigend dier van welke orde dan ook te bekennen is. Ik heb er geen verklaring voor. Wijlen mijn vader speelde het ooit klaar om zijn auto pardoes de Rijswijkse bermstruiken in te rijden vanwege een wesp, en brak eens scheldend en vloekend een vakantie in de Ardennen vanwege dezelfde beestjes, daar overigens inderdaad vooral in de nazomer meestal hinderlijk talrijk aanwezig, af. Om verdere verpulverende ridiculisering te voorkomen hou ik haar altijd maar de onschuldige muis, bij haar veroorzaker van redeloze paniek, voor.

Fluks weer teruggestuurd naar Koudekuttenland dus, het land waar ik me zo graag en vaak de scheuren aan erger, om de rest van het jaar – zelfs de decemberfeestdagen vallen in het weekend – in het zweet des aanschijns mij en de mijnen van dak, dappies en bammen te voorzien. Mijn verhouding tot Nederland is ingewikkeld; ik ben er regelmatig bitter cynisch over maar ben niet zonder genegenheid ervoor. Zo gun ik ieder volk zijn eigenaardigheden, dus ook de Nederlanders, maar de hypocriete bedilziekte waarvan de Hollandse poldergeest zo rijkelijk is doortrokken haat ik oprecht en hartgrondig. Voorts vind ik nationalistisch volkssentiment maar een gruwel en wat dat betreft lijk ik in Nederland juist wel weer op mijn plaats. Lands- en volkseenheid – begrippen die vaak naar believen door elkaar worden toegepast – zijn altijd en overal alleen voor de immer op machtsconsolidatie beluste overheden zinvol. Ik zie althans niet hoe dergelijke sentimenten anders zinvol zouden kunnen zijn en heb er alleen maar oorlogen – ook al van die overheidsaangelegenheden die een bevolking zich maar voor volk en vaderland moet laten welgevallen – door zien ontstaan. Maar blinde passie voor- en onvoorwaardelijke onderworpenheid aan het eigen land, zoals vooral zichtbaar bij Amerikanen en Fransen, is mij, en met mij vrijwel al mijn medelanders, volslagen vreemd. Iedereen mag van mij de ogen uit het hoofd huilen bij het horen van het eigen volkslied, maar ik heb nog nooit iemand met zijn of haar nationaliteit de boodschappen zien afrekenen.

Toch bestaat er wel degelijk zoiets als een volksaard, zelfs een Nederlandse. Maar uitgedaagd tot een voorkeurskeuze zou die wat mij betreft vallen op de Italiaanse. Ik besef dat ze druk, versierderig en hinderlijk opdringerig kunnen zijn, maar de door hun rijke geschiedenis getekende joie de vivre waarmee ze iedere dag tot een genot weten te maken dwingt bij mij altijd weer diepe bewondering af. Van de week was ik toeschouwer van zo’n aanstekelijke picknicksessie zoals alleen Italianen die kunnen opzetten en zich urenlang onledig mee kunnen houden. Het genot droop er doorlopend van af en verveling dreigde geen moment. De pater familias was een gesoigneerde zeventiger van eenzelfde omvang als ondergetekende. Maar anders dan de tobberigheid waarmee ik, en gelijkgevormde Nederlanders met mij, het beslag op de ruimte als ware het een kruis op de Via Dolorosa meezeulen, droeg hij zijn vormen op de enig juiste wijze: met trots, plezier en milde zelfspot. Ik ben overigens daarbij eveneens enthousiast liefhebber van hun door de meeste Nederlanders doorgaans met veel verachting bejegende voetbal, waarin technische zuiverheid en tactisch vernuft worden gepaard aan een genadeloze wedstrijdmentaliteit.

Ondanks alle rust en nietsdoen heerste in mijn omgeving slechts stilte wanneer iedereen eindelijk ter bedde was. Dit was niet in de laatste plaats te danken aan de vlak voor het vertrek naar Kroatië inderhaast gevulde en bijgewerkte mp3-spelers. En hoewel de meedogenloze metal waarmee mijn iPod merendeels is gevuld ruimhartig door iedereen wordt geduld, en in sommige gevallen zelfs gewaardeerd, gaat de voorkeur van opgroeiende kinderen nu eenmaal uit naar het dagelijkse aanbod van zendstations als TMF, MTV en 3FM. Hieronder volgt, om eens een keer schaamteloos de eigen (hoewel niet strikt persoonlijke) muzikale voorkeur uit te venten, de gezinsbrede en duur bevochten top-10 van deze vakantie:

1. Sky Eats Airplane – Nookie
2. David Guetta et al – (There’s No) Getting Over You
3. Van Halen – Icecream Man
4. AC/DC – Evil Walks
5. Prodigy – Shag My Bitch Up/Whack My Kids Up/Trek Mijn Rits Op (al naar gelang de situatie)
6. Unearth – Bled Dry
7. Diecast – S.O.S.
8. Jason Derulo – Solo
9. Love Me Butch – Reconcile
10. Eighteen Visions – Tonightless

Lady Gaga‘s Alejandro, I Never Wanted To van Saosin en The Face With No Name van Memphis May Fire verdienen nog een eervolle vermelding.

Ik weet dat ik aanstaande zondagmorgen in alle vroegte de Nederlandse grens zal passeren, de auto zal stoppen bij het eerstvolgende benzinestation, en met onverhulde voldoening na een zalige vakantie in den vreemde mijn terugkomst met een verse, dampende kop Nederlandse koffie zal vieren. Ergernis heeft geen haast en kan dan nog even wachten. Eenieder die nog niet op vakantie is gegaan wens ik hiervandaan minstens evenveel plezier als ik zelf de afgelopen weken mocht hebben.

In de kantlijn van mijn dagelijks leven heb ik veel met de islam van doen, althans beduidend meer dan de gemiddelde Wildersstemmer bij wie het wereldbeeld aan het tv-programma  Hart Van Nederland lijkt te zijn ontleend. Zo heeft niet alleen mijn vrouw, afkomstig uit Maleisië, een islamitische achtergrond maar werk ik ook veelvuldig samen met een collega van Marokkaanse komaf. Hij is een zachtaardige, wat studentikoze middentwintiger die zijn rechtenstudie bijna heeft voltooid; iemand die serieuze beroepsopvatting en grondhouding koppelt aan een droog observerend en zelfrelativerend gevoel voor humor, en wiens wereldbeschouwing in hoofdzaak lijkt te worden bepaald door een diepe innerlijke devotie aan de Koran. Aangezien hij de discussie geenszins schuwt, maar zich daarbij op prijzenswaardige wijze verre houdt van starre religieuze dogmatiek, kruis ik af en toe fel de verbale degens met hem, waarbij de grenzen van het wederzijdse respect overigens nimmer worden geschonden. Dit levert nooit het soort zinloze discussies op waarbij de ene partij de ander van het eigen gelijk probeert te overreden. Het zijn wederzijdse, althans tenminste mijnerzijds, inzichtverrijkende gedachtewisselingen met een denkwereld die ver van de mijne afstaat. Onze discussies hebben veel weg van een soort verbaal schaduwboksen, waarbij de een de ander in een betrokken stelling, uitgedaagd om de uiterste consequenties van de geponeerde zienswijzen uit te spreken, in het nauw tracht te drijven.

Zo stelt hij onder meer regelmatig dat de Koran, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de Bijbel of enig ander religieus grondvestelijk werk, innerlijk van een zodanige volstrekte perfectie is dat het op geen enkele inconsistentie is te betrappen. Mij inmiddels wat beter kennend zal hij hebben beseft dat ik dit op zou vatten als een uitdaging, maar die strijd is natuurlijk op voorhand ongelijk. Zelfs de schranderste, niet-ingewijde Koranlezer zal niet zijn opgewassen tegen een leven lang vol beleving, in- en toewijding, en studie. Het is daarom dat ik er geeneens aan durf te beginnen me te wijden aan een grondige Koranstudie. Ik zou dan eveneens tenminste van alle beschikbare soennitische en sjiitische exegeses en apocriefe mohammedaanse geschriften kennis moeten nemen – al met al een dagtaak die, hoewel op zichzelf ongetwijfeld de moeite waard, zich eenvoudigweg niet verdraagt met mijn door tijdgebrek geteisterde aardse bestaan. Daar komt bij dat ik de essentie van de Koran, het onvoorwaardelijke geloof in al waaraan het ten grondslag ligt, mij nooit tot de mijne zal kunnen maken. Bovendien wist ik dat ik, zelfs als ik mij aan een dergelijk onderzoek zou wagen, zeker niet de eerste zou zijn die de Koran aan een kritische beschouwing zou onderwerpen. Het kwam mij dus alles welbeschouwd doelmatiger en inhoudelijk zinniger voor om eerst eens op zoek te gaan naar een bestaande filosofische kritiek en aan de hand daarvan mijn daaruit af te leiden conclusies, na toetsing daarvan met mijn islamitisch geschoolde vrouw, aan hem voor te leggen.

Een korte rondgang in de beschikbare moderne literatuur leverde mij geen bruikbare inzichten op. Dit wekt, althans bij mij, geen enkele verbazing. De tijdgeest heeft de islamitische en westerse werelden dermate gepolariseerd tegenover elkaar geplaatst dat niemand, aan weerszijden, meer in staat lijkt zich los te maken uit de eigen vooringenomenheid. Als ik een bruikbare en objectieve kritische toetsing van de Koran zoek zonder dit zelf te hoeven opzetten zal ik dus mijn toevlucht moeten nemen tot de geschiedenis. En daarin ligt, als zo vaak, inderdaad de opmaat naar de door mij gezochte kritiek.

In de tiende eeuw was het Moorse Spanje het dichtstbevolkte en welvarendste land in West-Europa. In Cordoba, indertijd na Constantinopel (het huidige Istanbul) de grootste Europese stad, ontstond onder mohammedaans bestuur een geestelijke cultuur die zo hoogstaand zou worden dat deze als een van de rijkste van de Europese beschavingsgeschiedenis mag gelden. De Arabische veroveraars waren met de West-Europese cultuur in aanraking gekomen en in plaats van deze te onderdrukken lieten zij op de universiteiten een wederzijdse en onderlinge openheid en verdraagzaamheid toe die in de geschiedenis zijn weerga nauwelijks kent. De christelijke en joodse faculteiten deden in omvang, invloed en status niet onder voor die van de Arabischislamitische machthebbers. De islamitische filosoof Ibn Rosjd, in 1126 te Cordoba geboren en in de westerse literatuur beter bekend als Averroës, heeft het Koranonderzoek gedaan waarnaar ik zocht, en zijn kritiek op de Koran is drieledig.

Zijn eerste punt is ontologisch van aard en betreft de materie in haar oervorm die als zodanig geen reële werkelijkheid bezit maar slechts mogelijkheid. Werkelijkheid kan slechts dan uit materie ontstaan wanneer daar vorm aan is gegeven. In de eenmaal aanwezige werkelijkheid is geen ruimte voor een andere waarneming dan dat deze vorm niet van buitenaf aan de materie wordt verleend, maar daar in potentie al in aanwezig is en zich daaruit in de loop van de ontwikkeling zal kristalliseren. Dit staat haaks op het in de Koran (en in de Bijbel) beschreven geloof in de goddelijke schepping uit het niets. De werkelijkheid is in de goddelijke geest  vóór de dingen (universalia ante res), de verwezenlijking ervan in de dingen (universalia in rebus), en het gevormde menselijke begrip daarvan na de dingen (universalia post res).

Het tweede kritische punt is teleologisch, en betreft de onsterfelijkheid van de individuele ziel waaraan de Koran volgens Ibn Rosjd een onjuist, althans onjuist uitgewerkt, begrip geeft. Alleen de bovenpersoonlijke, onsterfelijke  geest, zijn geestelijke erfenis zo men wil, zal in de tijd voortleven nadat het lichaam is gestorven. Ik sluit niet uit dat in deze kritiek vooral ook Ibn Rosjd’s eigen fundamentele geloofstwijfels schuil gaan, want ik noch vrouwlief hebben in de Koran hiervoor aanknopingspunten kunnen vinden.

Het laatste, Ibn Rosjd’s inhoudelijk wellicht zwaarstwegende en voor zover ik kan overzien doeltreffendste punt betreft de ethiek. De Koran predikt een leer die het doen en laten van mensen laat bepalen door de verwachting van beloning en straf. Zeer beeldend en aanschouwelijk worden hellestraffen uitgewerkt die de mens in het hiernamaals te wachten staan, en de gelukzaligheden van het paradijs waarin zachte rustbedden, zoete wijn en donkerharige vrouwen met mooie grote ogen de gelovige strijder van Allah wachten. Dit laat zich nauwelijks verdragen met de heilige opdracht van iedere gelovige om het goede te doen louter omwille van het goede.

Ibn Rosjd wijst er voorts op, dat de hogere en zuivere waarheid in religie beeldend wordt ingekleed en aangepast aan de beperkte geestelijke en verstandelijke vermogens van de gelovige massa. De Koran moet dus niet domweg als het onmiddellijke woord van Allah worden gelezen – de Onmetelijke schrijft geen boeken – maar als een voor de massa der gelovigen begrijpelijke bewerking daarvan, met de profeet Mohammed als inspirator, auteur en bewerker tegelijk. Ibn Rosjd trof het niet dat het verlichte multiculturele klimaat in Cordoba, dat juist in onze huidige tijd als leidend voorbeeld in de internationale verhoudingen zou moeten dienen, inmiddels over het hoogtepunt heen was en de diverse academische bloedgroepen, ingegeven door de zich in Europa verhardende verhoudingen, aan het verstarren en dogmatiseren waren. De mohammedaanse orthodoxie veroordeelde en verbrandde zijn geschriften, en Ibn Rosjd stierf in ballingschap in 1198. Toen de Moren uiteindelijk in 1492 uit Spanje werden verdreven, beleefde Spanje een culturele terugval waarvan het zich nooit meer helemaal zou herstellen.

Daarin ligt misschien wel de belangrijkste kritiek op de Koran verscholen. Zoals de tirannieke Katholieke inquisitie in de Middeleeuwen haar index van verboden boeken had, verwerd de islamitische verdraagzaamheid, mede onder voortdurende druk van de vijandige christelijke wereld, evenzeer tot een opgelegd religieus decreet met rigide rituelen en autocratische geestelijke leiders. Inmiddels, ettelijke honderden jaren later, putten vele activistische moslims slechts moed en inspiratie uit de strijdbare teneur in de Koran, om daarbij de eveneens daarin aanwezige verzoenende en menslievende passages te veronachtzamen. De profeet Mohammed had, zo moet de conclusie zijn, bij het opstellen van de Koran niet voorzien dat zijn werk op die manier zou kunnen worden gelezen, en heeft zijn werk onvoldoende op dergelijk misbruik geprepareerd. Dat is een verwijt dat ook de Bijbel natuurlijk ten volle treft, maar juist de jongere en dus, naar mag worden aangenomen, met meer voortgeschreden inzicht opgestelde Koran, door gelovige ingewijden daarom vooral ook verdedigd als de definitieve verbetering van de Tenach, had bij de formulering van de leer meer met de aard van de mens rekening kunnen en moeten houden. Dat kon ook heel goed, want in tegenstelling tot de auteurs van de Bijbel beschikte Mohammed en, later, de grote islamitische wijsgeren en imams over de diepe inzichten die denkers als Plato, Aristoteles en Augustinus aan de wereld hadden geopenbaard – inzichten die, als de Koran, na vele eeuwen in essentie nog steeds fier overeind staan. Deze zijn ook indertijd in Cordoba uitvoerig door moslimacademici bestudeerd, en de schappen in de historische universiteitsbibliotheek aldaar staan vol met hun verbindende, islamitisch scholastische bevindingen.

Dat met deze verheffende en inhoudelijk nog steeds actuele studies niets meer gebeurt komt, naar ik althans moet aannemen, omdat zij te weinig politiek bruikbare aanknopingspunten bieden met het  actuele wereldbeeld. Ik zou anders niet weten waarom men deze geestelijke rijkdom zo onverschillig links laat liggen. Over en weer koesteren de islamitische en de westerse wereld, zich elk beroepend op voor zich geldende ideologieën, het vijandsbeeld van de ander als een kostbaar goed. Ik bedoel daarmee overigens geen enkel oordeel uit te spreken over de actuele verhoudingen. Ik zie namelijk aan weerszijden volksmennerij, propaganda, nieuwsfabricage, verdraaiingen, hypocrisie, desinformatie en alle andere machiavellistische manipulaties die er maar te bedenken zijn. Beide werelden zijn me in die zin dus allebei even lief. Maar wat betreft de Koran, tenslotte het kritische uitgangspunt voor dit blog, geldt dat die de meer oorlogzuchtige islamitische beleidsbepalers klaarblijkelijk de ruimte laat het dienstig te maken aan de eigen terreuragenda’s. Dat de meer verlichte moslims, en die zijn er beslist, veel talrijker dan menigeen zal denken, er vervolgens op wijzen dat dergelijke interpretaties op dwaalleer berusten doet daaraan niets af. Sterker, het is op zichzelf al indicatief voor innerlijke inconsistenties van de Koran. Voor innerlijk perfecte consistentie zou immers voor meerdere, zelfs haaks op elkaar staande interpretaties eenvoudigweg geen ruimte bestaan.